Mahfi Eğilmez: Ekonomi 101: Enflasyon

Mahfi Eğilmez: İktisat 101: Enflasyon

Mahfi Eğilmez: Ekonomi 101: Enflasyon
Son Güncelleme: Whatsapp

Dr. Mahfi Eğilmez

Enflasyon; çeşitli mal ve hizmetlerin fiyatlarının, aile bütçelerinde yer alan kullanım yüklerine nazaran dâhil edildiği bir sepetin aylar prestijiyle pahasındaki değişimle ölçülür. Bu sepete endeks denir. Endeksin genel seviyesinin daima olarak artmasına enflasyon denir.

Bir öbür tanıma nazaran paranın satın alma gücünün muhakkak bir devirde düşmesine enflasyon denir. Enflasyonu ölçmekte kullanılan en önemli iki sepet (endeks) vardır: (1) Tüketici Fiyatları Endeksi (TÜFE) ve (2) Üretici Fiyatları Endeksi (ÜFE.) Tüketici fiyatları endeksi (TÜFE); belli bir periyotta (genellikle ay ve yıl) tüketicilerin satın aldığı mal ve hizmetlerin, aile bütçesindeki yüküne nazaran (anketlerle belirlenir) bir sepette toplanmasıyla oluşturuluyor. Her ay bu sepetteki mal ve hizmetlerin fiyatları derleniyor ve sepetteki yükleriyle çarpılıp toplanarak bir endeks sayısı elde ediliyor. Sonra bu sayıdan bir evvelki ayın endeks sayısı çıkarılıp fark tekrar bir evvelki ayın endeks sayısına bölünerek o aya ilişkin enflasyon bulunuyor. Üretici fiyatları endeksi (ÜFE); belli bir devirde (genellikle ay ve yıl) ülkede üretilen ve satışa mevzu olan eserlerin, üretici basamağındaki fiyatlarını karşılaştırarak fiyat değişikliklerini ölçen fiyat endeksidir. ÜFE’nin TÜFE’den iki değerli farkı vardır: (1) TÜFE, fiyatların tüketiciye satış evresinde derlenen, bir öteki deyişle mal ve hizmetlerin son satış fiyatlarını temsil eden endekstir. Buna karşılık ÜFE, sırf malların üreticiden toptancıya ya da satıcıya devredildiği (satıldığı) evredeki fiyatları temsil eden endekstir. (2) TÜFE, her türlü vergiyi (KDV gibi) içerdiği halde ÜFE bu vergileri kapsamaz.

Enflasyonun üç kaynağı vardır: (1) Talep enflasyonu, (2) Arz enflasyonu (maliyet enflasyonu), (3) Yerleşik enflasyon (built in inflation).

Talep enflasyonu; bir iktisatta para arzındaki (belirli bir anda iktisatta mevcut para stokunun düzeyi) artış oranının ekonomik büyümeyi aşması halidir. Bu durumda, iktisatta üretilen ve ithal edilen mal ve hizmetlere yönelik talep, iktisadın üretim ve ithalat hacminden (arzdan) süratli artar ve fiyatlar yükselir. Parasalcı (monetarist) iktisatçılar bu durumu genelleştirerek enflasyonun temel nedenini para arzındaki artışa bağlarlar. Milton Friedman, bu yaklaşımı şöyle formüle eder: ‘Enflasyon her vakit ve her yerde mali bir olgudur.’ Talep enflasyonunun günümüzde rastlanan bir alt çeşidi öne çekilmiş talebin yarattığı fiyat artışlarıdır. Beşerler enflasyonun gelecekte daha da artacağını bekliyorlarsa ileride almayı düşündükleri malları bugünden alarak stoklamaya yönelirler. Bu eğilim mallara yönelik talebin olağandan süratli artmasına yol açar. Üretim (arz), talepteki bu süratli artışa çabucak ayak uyduramayacağı için de ister istemez fiyatlar artmaya başlar.

Maliyet enflasyonu ya da arz enflasyonu; üretim sürecinde kullanılan faktör ve girdilerin fiyatlarındaki artışlarla oluşan enflasyondur. Üretim sürecinde kullanılan girdiler ikiye ayrılır: (1) Üretim faktörleri; emek, sermaye, doğal kaynaklar ve girişimciliktir. Bunların üretim sürecine katılma karşılığındaki aldıkları hisseler sırayla: Fiyat, faiz, rant ve kârdır. Bunların bedellerinde ortaya çıkacak artışlar üretim maliyetlerini artırarak fiyatlara yansır ve enflasyona neden olur. (2) Üretim sürecinde kullanılan girdiler; doğal gaz, su üzere malın içeriğini oluşturan hammaddeler, un üzere son eserin (ekmek) içinde kaybolan orta malları ve makine ve teçhizat (ekmek fırınının makineleri) üzere malı üretmekte kullanılan sermaye mallarıdır. Bu iki kümede ortaya çıkan fiyat artışları mal yahut hizmetin üretim maliyetinin ve hasebiyle da fiyatının artmasına yol açarak enflasyona neden olabilir.

Maliyet enflasyonunun kıymetli bir alt tipi ithal edilmiş enflasyondur. İthal edilmiş enflasyon; üretim sürecinde değerli oranda ithal üretim faktörleri (özellikle dış borçlanma halinde sermaye) yahut girdi (petrol, doğal gaz, makine vb.) kullanan ekonomilerde, ithal faktör ve girdi fiyatlarında ortaya çıkan artışların evvel üretim maliyetlerini sonra da satış fiyatlarını etkilemesi sonucu ortaya çıkan enflasyon çeşididir.

Dolarizasyon oranının (döviz mevduatı / toplam mevduat oranı) yüksek olduğu ekonomilerde maliyet enflasyonu, yerli paranın yabancı paralara karşı bedel kaybetmesiyle de (kurun yükselmesi) ortaya çıkabilir. Ülkede yürütülen yanlış siyasal, toplumsal ve ekonomik siyasetlerin sonucu olarak iktisattaki risklerin artışı, insanların ve şirketlerin kendilerini korumak hedefiyle dövize taleplerini artırmalarıyla kur yükselir, kur yükselişi ithal edilen üretim faktör ve girdilerinin fiyatını yükseltir ve bu da enflasyonu üste iter.

Yerleşik enflasyon; insanların mevcut enflasyonun gelecekte de bu formda devam edeceğini beklemeleri ve mevcut durumlarını motamot sürdürebilmek için fiyatlarını, fiyatlarını ya da sundukları mal yahut hizmetten elde ettikleri bedelleri bekledikleri enflasyona nazaran arttırmaya yönelmeleriyle ortaya çıkar. İktisatta beklentilerin değer kazandığı son elli yılda bilhassa rasyonel bekleyişlerin öne çıkmasıyla gündeme gelmiş olan bir enflasyon çeşididir. Enflasyonun yükseleceğine ait olumsuz beklentilerin yol açacağı en bilinen durum fiyat – fiyat sarmalı denilen olgudur. Mevcut durumunu gelecekte de korumak isteyen fiyatlı kesim, sendikaları aracılığıyla, gelecekte beklenen enflasyonun farkını şimdiden almaya yöneldiğinde bunu ödeyecek olan patron bu farkı fiyatlara yansıtır ve bu da enflasyonu yükseltir.

Genel olarak üç çeşit enflasyondan kelam edilir: (1) Ölçülü (sürünen) enflasyon, (2) Yüksek enflasyon, (4) Hiper enflasyon.

Ilımlı enflasyon; düşük oranlı enflasyona verilen isimdir. Gelişmiş ekonomiler için yıllık yüzde 1 – 3 ortasındaki oran ölçülü enflasyon olarak kabul edilir. Gelişme yolundaki ekonomiler için bu oran yıllık yüzde 4 – 6 ortası olarak kabul ediliyor. Bu oranların altındaki enflasyon oranları düşük oranlı enflasyon olarak isimlendirilebilir.

Yüksek oranlı enflasyon; enflasyon oranının ekseriyetle yıllık yüzde 6’nın üzerinde oluşması halini tabir eder.

Hiper enflasyon terimi; enflasyon oranının aylık olarak yüzde 50 ve üzeri olması halini anlatmak için kullanılır. Yüksek enflasyonu belirten yıllık yüzde 6 ve üzeriyle hiper enflasyonu belirten yıllık yüzde 500 ve üzeri orandaki enflasyon ortasındaki her orana yüksek enflasyon denmesi mevzuyu eksik bırakmak olabilir. O nedenle mesela yıllık yüzde 15 ve üzeri enflasyona çok yüksek oranlı enflasyon denilebilir.


Bu yazı Mahfi Eğilmez’in blog sitesinden alınmıştır

İLK YORUMU SİZ YAZIN

Hoş Geldiniz

Üye değilmisiniz? Kayıt Ol!

Hemen Hesabını Oluştur

Zaten bir hesabın mı var? Giriş Yap!

Şifrenizi mi Unuttunuz

Kullanıcı adınızı yada e-posta adresinizi aşağıya girdikten sonra mail adresinize yeni şifreniz gönderilecektir.

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.