Anayasa hukukçuları: Erdoğan yeniden aday olamaz

TBMM Lideri ve Adalet Bakanı, Erdoğan’ın aday olabileceğini düşünüyor. Hukukçular ise aksi görüşte. Anayasa hukuku profesörleri, Erdoğan’ın adaylığı tartışmasına ait görüşlerini DW Türkçe’yle paylaştı.

Anayasa hukukçuları: Erdoğan yeniden aday olamaz
Son Güncelleme: Whatsapp

Alican Uludağ

Anayasa’nın 101’inci unsurunda “Bir kimse en fazla iki kere Cumhurbaşkanı seçilebilir” deniyor.

Bu husustan hareketle Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın seçimler için 14 Mayıs’ı işaret etmesi sonrası üçüncü kere aday olup olamayacağı tartışmalarını yine başladı. Lakin TBMM Lideri Mustafa Şentop ve Adalet Bakanı Bekir Bozdağ, Erdoğan’ın Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin birinci Cumhurbaşkanı olarak 2018’de seçildiğini ve bu yılki seçimin ise ikinci olacağını belirterek Erdoğan’ın tekrar aday olabileceğini öne sürüyor. DW Türkçe’nin konuştuğu anayasaya hukukçuları ise Erdoğan’ın ikinci sefer aday olması için TBMM’nin erken seçim kararı alması gerektiğini, “Aksi durumda aday olamaz” yorumunu yapıyor.

Türkiye 2023 yılında adım adım Cumhurbaşkanı ve TBMM seçimlerine giderken DW Türkçe, Cumhurbaşkanı Erdoğan özelinde yaşanan adaylık tartışmasına mercek tuttu.

2007’de iki kere seçilme sonu getirildi

Anayasa’ya nazaran 2007 yılına kadar Cumhurbaşkanı seçimi direkt TBMM tarafından yapılıyordu. Yedi yıllığına, bir seferliğine seçilen ve tarafsız bir pozisyonda olan Cumhurbaşkanı ikinci kez aday olamıyordu. Lakin 2007’de Abdullah Gül’ün adaylığı sürecinde yaşanan 367 krizi üzerine anayasa değişikliği yapılarak cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi uygulamasına gidildi. Misyon müddeti beş yıla indirilen cumhurbaşkanına iki kez seçilme hakkı getirildi.

TBMM tarafından yedi yıllığına Cumhurbaşkanı seçilen son isim olan Abdullah Gül’ün misyon müddeti 2014’te doldu. Parlamenter sistemin uygulandığı bu devirde Erdoğan, 2014 yılında halk tarafından seçilen birinci Cumhurbaşkanı oldu. 


Eski Cumhurbaşkanı Abdullah Gül

Erdoğan’ın vazife mühletinin dolmasına iki yıl kalmışken 16 Nisan 2017’de yapılan anayasa değişikliği referandumunda Başbakanlık kaldırılarak yerine Cumhurbaşkanı Hükümet Sistemi getirildi. Anayasa değişikliği kapsamında cumhurbaşkanının yetkileri artırıldı, cumhurbaşkanı seçimi koşulları ise değişmedi. Anayasanın 101’inci unsurunda bu durum “Cumhurbaşkanı, kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları ortasından, direkt halk tarafından seçilir. Cumhurbaşkanının misyon mühleti beş yıldır. Bir kimse en fazla iki sefer Cumhurbaşkanı seçilebilir” halinde yer aldı. 

Anayasanın 116’ıncı unsurunun üçüncü fıkrasında ise “Cumhurbaşkanının ikinci periyodunda Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi halinde, Cumhurbaşkanı bir sefer daha aday olabilir” düzenlemesi getirildi. Bunun için TBMM’nin üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla, yani 360 milletvekilinin seçimlerin yenilenmesine karar vermesi gerekiyor. 

2018’de ikinci kere Cumhurbaşkanı seçildi

2014’te beş yıllığına seçilen Erdoğan’ın vazife müddeti olağan kurallarda 2019’da doluyordu. Lakin iktidar, 16 Nisan 2017 referandumunda kabul edilen anayasa değişikliklerini hayata geçirme gerekçesiyle seçimleri bir yıl öne çekti. Erdoğan, 24 Haziran 2018 tarihinde yapılan seçimlerde halk tarafından ikinci kere Cumhurbaşkanı seçildi ve Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi fiilen başlamış oldu.

Muhalefet ise artık Erdoğan’ın 2014 ve 2018 yıllarında iki kez Cumhurbaşkanı seçildiğini belirterek 2023’te üçüncü sefer cumhurbaşkanı adayı olamayacağı görüşünü savunuyor. Başta TBMM Lideri Mustafa Şentop ve iktidar sözcüleri ise buna karşı çıkıyor.

Şentop, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 2014’te cumhurbaşkanı seçildiğini, buna imkan veren Anayasa’nın 101’inci hususunun Nisan 2018’de yürürlükten kalktığını belirterek Erdoğan’ın yürürlükten kalkan unsura nazaran bir sefer seçildiğini savundu. Şentop, “Nisan 2018’de yeni bir husus yürürlüğe geldi. O husus ‘İki kere seçilebilir’ diyor. O unsura nazaran bir kere seçildi. İki sefer seçilmeyi tekrar yürürlüğe koymuş. Bu kararın yenilenmesi bütün vatandaşlara olduğu üzere Sayın Cumhurbaşkanı’na da tekrar aday olma ve seçilme hakkını iki defa tanımıştır” değerlendirmesini yaptı. 

Korkut Kanadoğlu: Adaylığı için tek şart Meclis’in seçimleri yenilemesidir

Peki mevzunun uzmanı olan anayasa hukukçuları Erdoğan’ın Cumhurbaşkanı adaylığı tartışmasına nasıl bakıyor? 

İstanbul Okan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı, Anayasa Hukukçusu Prof. Dr. Korkut Kanadoğlu, Anayasa’nın 101’inci unsuruna nazaran bir kimsenin kural olarak en fazla iki kez cumhurbaşkanı seçilebildiğini anımsattı. Bu kuralın tek istisnasının TBMM tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi olduğunu belirten Kanadoğlu, şöyle devam etti:

“Zira iki defa Cumhurbaşkanı seçilen bir kişinin tekrar Cumhurbaşkanı adayı olabilmesi lakin Anayasa’nın 116. hususu uyarınca TBMM’nin en az 3/5 çoğunlukla seçimleri yenilemesine bağlıdır.  İkinci periyodunda olan bir Cumhurbaşkanının seçimlerin yenilenmesine karar vermesi halinde ise tekrar aday olamayacağı açıktır.”

Bazı hukukçu ve siyasetçilerin 2017 Anayasa değişikliğiyle parlamenter rejimden öbür bir siyasal rejime geçilmesi sebebiyle Cumhurbaşkanının misyon devrinin hesaplanmasında 2018 seçimlerini baz almalarını “hatalı” olarak gören Kanadoğlu, buna ait değerlendirmesini şöyle yaptı:

“2017 Anayasa değişikliklerinde ‘parlamenter rejimin Cumhurbaşkanı’ yahut ‘başkanlık rejiminin Cumhurbaşkanı’ formunda ikili bir ayrıma gidilmediği üzere mevcut cumhurbaşkanını farklı tutacak süreksiz bir unsura de yer verilmemiştir. Gerek seçilme nitelikleri gerek misyon müddeti ve gerekse seçilme haline ait rastgele bir değişiklik yapılmayan Cumhurbaşkanı’nın yetkilerinin artırılması ya da azaltılması yoluyla vazife müddeti hududunun aşılabileceği savı Anayasa’ya karşı hiledir ve demokratik hukuk devleti prensibini ihlal eder.”

Kanadoğlu, cumhurbaşkanı adaylık müracaatlarına ait kesin kararı verecek olan YSK’nın, 2018 Cumhurbaşkanı seçimi sonucuna ait birinci kararında Erdoğan’ı 13’üncü Cumhurbaşkanı olarak nitelendirdiğine, lakin 954 No’lu Kararı ile ilgili bu karardan “13’üncü” ibaresinin kaldırılmasına ve tutanağın buna nazaran düzenlenmesine karar verdiğine işaret etti. Üstelik YSK’nın bu değişikliğin münasebetini ortaya koymaktan da kaçındığını belirten Kanadoğlu, “Bu değişiklik, YSK’nın mevcut cumhurbaşkanının aday olup olamayacağına ait vereceği karara dönük bir ipucu olarak görülebilir” görüşünü lisana getirdi.

Kanadoğlu, benzeri bir durumun Cumhurbaşkanlığı internet sitesinin “Cumhurbaşkanlarımız” listesinde Erdoğan isminin bulunmaması ve biyografisinde kendisinden “Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’nin birinci Cumhurbaşkanı” olarak bahsedilmesinde de yaşandığını belirterek “Bu cins değerlendirmeler Anayasa’nın üstte belirtilen açık kararlarına terslik teşkil eder. Sonuç prestijiyle mevcut Cumhurbaşkanının yine aday olabilmesinin tek şartı Meclis’in seçimleri yenileme kararı almasıdır” dedi. 

Şule Özsoy Boyunsuz: İki periyot sonu iktidarın kişiselleştirilmesine karşı düşünüldü 

Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Şule Özsoy Boyunsuz da cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesine yönelik 5678 sayılı ve 31 Mayıs 2007 tarihli Anayasa Değişikliği Hakkındaki Kanun ile “Cumhurbaşkanının vazife mühleti beş yıldır. Bir kimse en fazla iki sefer Cumhurbaşkanı seçilebilir” kuralının Anayasa’nın 101’inci unsuruna eklendiğini anlattı.

6271 sayılı Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu’nun da 19 Ocak 2012 tarihinde düzenlemeyi motamot tekrarladığını anımsatan Boyunsuz, şöyle konuştu:

“6771 sayılı 2017 tarihli Anayasa Değişikliği Hakkındaki Kanunun ile cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçmek gayesiyle birçok unsur yine düzenlense de 101.maddedeki vazife mühleti ve devir sonuna ait karar motamot bırakılmıştır. Hakikaten karar 2017 değişiklikleri ile gelmediği için, doğal olarak 6771 sayılı Kanun’un münasebetinde de bu kurala ait bir açıklamaya rastlanılmamaktadır. Demek ki bu düzenleme Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne has değildir. Özet olarak devir mühleti sonunun 2017 prestijiyle başlayacağına ait savlar hukuken geçerli sayılamaz. Çünkü, kural 2017 de değil 2007’de getirilmiştir.”

2017 değişiklikleri sırasında mevcut cumhurbaşkanının bir evvelki periyodunun sayılmayacağına ait bir geçiş düzenlemesinin yapılmadığını belirten anayasa hukukçusu Boyunsuz, “Yani Anayasa’da, daha evvel misyon yapan Cumhurbaşkanları için devir sonunun hangi tarihten başlanılarak hesaplanılacağına ait özel, süreksiz bir düzenleme bulunmamaktadır. Bahsedilen kurala ait istisna fakat bir süreksiz geçiş düzenlemesiyle getirilebilirdi. Bu yok olduğuna nazaran, geçmiş cumhurbaşkanları da dâhil tüm vatandaşlar aday gösterildikleri tarihte yapılacak bir hesaplamayla mevcut karara tabidirler” dedi.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde vazife müddeti sonunun iki devir olduğunu belirten Boyunsuz, “daha evvelki hükümet sistemlerinde yapılan vazifeler sayılmamalıdır” savına ise şu karşılığı verdi:

“Görev müddeti ve yetkilerin birlikte yenilendiği mantığına dayanan bu argümanı destekleyecek açık bir karar mevcut değildir. Hiç kimse kendi akademik niyetini anayasanın açık kararının üstüne koyamaz. Hukuk normları okunduklarında taşıdıkları açık mana görmezden gelinerek yorumlanmaz. Lakin bir mana meçhullüğü halinde normun gayesi dikkate alınarak lafzının manalandırılması yoluna gidilebilir.”

“Kaldı ki; periyot mühleti hududu, halk tarafından seçilmiş olmanın verebileceği kuvvetli tesire, iktidarın şahsileşmesi tehlikesine karşı düşünülmüştür” diyen Boyunsuz, bu sebeple de devir mühleti hududunun cumhurbaşkanını halkın seçeceği düzenlemesiyle geldiğini kaydetti. Boyunsuz, şunları kaydetti:

“Cumhurbaşkanının halk tarafından seçildiği lakin yetkilerinin çok değiştiği birçok hükümet sisteminde benzeri periyot hudutları mevcuttur. Başkanlık, yarı başkanlık hatta cumhurbaşkanının halk tarafından seçildiği parlamenter sistemlerde misyon müddetini sınırlamak, iktidarın kişiselleşmesine karşı epey yaygın olarak kullanılan bir formüldür. Bir hükümet sisteminde gerekli olup öbüründe gerekli olmayan bir düzenleme olarak görülemez. İki devir kuralının tek istisnası ise AY 116/3.md ile getirilmiştir. Kendi iradesi dışında seçimler yenilenirse ve cumhurbaşkanı da ikinci devrindeyse bir kere daha seçimlere katılabilir.”

Boyunsuz, Anayasa Mahkemesi’nin 2012 tarihli kararıyla rastgele geçiş kararı konulmadığı takdirde iki devir kuralının eski ve yeni cumhurbaşkanları için hem bir hak hem de bir vazife sonu olduğunu kuşku götürmeyecek biçimde tespit ettiğini kaydetti.   

Necmi Yüzbaşıoğlu: Cumhurbaşkanının legalliği için aday olmamalı

Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi ve anayasa hukukçusu Prof. Dr. Necmi Yüzbaşıoğlu da Erdoğan’ın Cumhurbaşkanlığı adaylığı konusunda iki yorumun öne çıktığını kaydetti. Anayasanın 101’inci hususunun tek başına temel alınması durumunda Erdoğan’ın yine aday olamayacağını belirten Yüzbaşıoğlu, “Buna lafzi/sözel yorumdur. Bir kimse dediğine nazaran, evvelce Cumhurbaşkanı olanlar da bu kurala tabidir. Anayasa değişikliği yapıldığı sırada misyondaki Cumhurbaşkanı için ahenk kararı konulması gerekirdi. Zati anayasa koyucu, anayasaya süreksiz karar de koymamış. Bu maddeyi okursanız çok açık” dedi. 

İkinci yorumun ise statü hukuku olduğuna işaret eden Yüzbaşıoğlu, buna nazaran Erdoğan’ın tekrar aday olabileceği görüşünün savunulduğunu belirtti. 2007’deki anayasa değişikliğinde Cumhurbaşkanına ait yemin hariç bütün hususlarının değiştirildiğini belirten Yüzbaşıoğlu, şu değerlendirmeyi yaptı:

“Eskiden tarafsız Cumhurbaşkanı statüsü vardı. Yetkisiz, sorumsuz, hakem sıfatında bir Cumhurbaşkanı vazife yapıyordu. 2007’deki değişiklikle birlikte yeni bir statü geldi. Hasebiyle nereden baktığımıza bağlı. Bunu yeni bir sistem olarak kabul edersek, 5+5’tir vazife mühleti. Parlamenter sisteminin tarafsız cumhurbaşkanı sıfatıyla, halkın seçtiği Cumhurbaşkanı statüsü farklı. 2007’yi yeni statüyü kabul edebilir.”

“Cumhurbaşkanı tekrar aday olabilir” denildiğinde bu mevzuda bir tartışma yaşanacağını anımsatan Yüzbaşoğlu, “Bu da Cumhurbaşkanının legalliği açısından tartışma yaratacaktır. Tekrar seçilebilir çok rahat söylenebilecek bir yorum değildir. Anayasaya karşıtlık telaffuzunun doğruluk hissesi var. Bu türlü bir tartışma kabul edilebilir değil Cumhurbaşkanının legalliği açısından. Cumhurbaşkanının durumunu en ufak tartışmaya açmaması gerekir. Bu nedenle Cumhurbaşkanının tekrar aday olmaması gerekir” değerlendirmesini yaptı.  

Yüzbaşıoğlu, “statü hukuku” açısından mevzuya bakıldığında ise Anayasa Mahkemesi’nin 2012 tarihli bir kararını örnek gösterdi. 

AYM’nin Gül devrindeki misyon sonu kararı 

Yüzbaşıoğlu’nun işaret ettiği karara göre Abdullah Gül, 2007’de yürürlükte olan anayasaya nazaran bir kereliğine yedi yıllığına Cumhurbaşkanı seçildi. Lakin kısa müddet sonra anayasa değişikliği yapılarak cumhurbaşkanının halkın seçmesi ve misyon müddetinin beş yıla düşürülerek iki kere seçilmesinin önü açıldı. Fakat o devir TBMM’de kabul edilen Cumhurbaşkanı Seçim Kanunu’nun süreksiz 1’inci unsuruyla “11’inci Cumhurbaşkanı’nın vazife müddeti yedi yıldır. 31 Mayıs 2007 tarihli ve 5678 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Birtakım Unsurlarında Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten evvel seçilen Cumhurbaşkanları, iki sefer seçilememeleri kuralı dâhil Anayasa’nın değişiklik öncesi kararlarına tabidir” kararı getirildi. Böylelikle Abdullah Gül’ün ikinci kere adaylığının önü kapatılmak istendi. Anayasa Mahkemesi, açılan iptal davasında Gül’e ikinci sefer seçilme yasağı getiren kuralı iptal etti. Mahkeme, Cumhurbaşkanı’nın misyon mühletinin 5 yıla düşürülmesine rağmen Gül’ün misyon mühletinin de eski düzenlemeye nazaran yedi yıl olduğunu kabul ederek “11’inci Cumhurbaşkanı’nın misyon müddeti yedi yıldır” kararının iptal talebini reddetti. 

Yüzbaşıoğlu, AYM’nin Abdullah Gül periyodundaki kararında tekrar seçilme konusunda yedi yıl “statü hukuku”nun uyguladığını kaydederek “Böylece Abdullah Gül’ün önünü açan bir karar verdi” dedi. Yüzbaşıoğlu, “Statü yorumu, kamu hukuku statü hukukudur. Bir garantidir. Lakin yani bir kimse dediğine nazaran, anayasanın kararına bakarım, evvelce de seçileni süreksiz kararla bunu başka tutmadığına nazaran iki sefer seçilemez kuralına tabidir. Aday olamaz diyebilir. İki ihtimal de var. Lakin bu türlü bir tartışmanın içinde Cumhurbaşkanının aday olmaması gerekir” değerlendirmesini yaptı. Yüzbaşıoğlu, iki devir sınırlamasının bir maksadı olduğunu, uzun süren iktidarların kirlendiğini, kibirlendiğini, yozlaştığını ve mental zehirlenme yaşadığının bilimsel çalışmalarla ispatlandığını vurguladı.

 

İLK YORUMU SİZ YAZIN

Hoş Geldiniz

Üye değilmisiniz? Kayıt Ol!

Hemen Hesabını Oluştur

Zaten bir hesabın mı var? Giriş Yap!

Şifrenizi mi Unuttunuz

Kullanıcı adınızı yada e-posta adresinizi aşağıya girdikten sonra mail adresinize yeni şifreniz gönderilecektir.

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.